2026 մայիս 3(64)

Սույն հոդ­վա­ծի շր­ջա­նա­կում քն­նարկ­վում են աշ­խա­տո­ղի պատ­ճա­ռած վնա­սի դեպ­քում ար­տա­պայ­մա­նագ­րա­յին պա­տաս­խա­նատ­վու­թյան ընդ­հա­նուր պայ­ման­նե­րը, վեր են հան­վում, դե­լիկ­տա­յին պա­տաս­խա­նատ­վու­թյան կի­րառ­ման հա­մար անհ­րա­ժեշտ հա­տուկ պայ­ման­նե­րը, քն­նարկ­վում է փաս­տա­ցի աշ­խա­տան­քա­յին հա­րա­բե­րու­թյուն­նե­րի առ­կա­յու­թյան դեպ­քում պա­տաս­խա­նատ­վու­թյան կի­րառ­ման հնա­րա­վո­րու­թյան հար­ցը, ան­ձի՝ որ­պես աշ­խա­տող որակ­ման չա­փա­նիշ­նե­րը: Ու­սում­նա­սի­րու­թյան արդ­յուն­քում բա­ցա­հայտ­վում են գոր­ծող իրա­վա­կար­գա­վոր­ման և իրա­վա­կի­րառ պրակ­տի­կա­յի որոշ բա­ցեր, հիմ­նա­վոր­վում է, որ աշ­խա­տո­ղի պատ­ճա­ռած վնա­սի դեպ­քում ար­տա­պայ­մա­նագ­րա­յին պա­տաս­խա­նատ­վու­թյան առա­ջաց­ման հա­մար բա­վա­րար չեն մի­այն դե­լիկ­տա­յին պար­տա­վո­րու­թյուն­նե­րի ընդ­հա­նուր պայ­ման­նե­րը, այլ անհ­րա­ժեշտ է նաև հա­տուկ պայ­ման­նե­րի առ­կա­յու­թյուն: Առանձ­նա­հա­տուկ ուշ­ադ­րու­թյուն է դարձ­վում աշ­խա­տան­քա­յին հա­րա­բե­րու­թյուն­նե­րի ձևական և փաս­տա­ցի բնույ­թի տար­բե­րակ­մա­նը:

Հոդ­վա­ծում հիմ­նա­վոր­վում է, որ Քա­ղա­քա­ցի­ա­կան օրենսգր­քի 1062-րդ հոդ­վա­ծը պետք է դի­տար­կել որ­պես տու­ժո­ղի շա­հե­րի պաշտ­պա­նու­թյանն ուղղ­ված նորմ, որը չի բա­ցա­ռում աշ­խա­տո­ղի անձ­նա­կան պա­տաս­խա­նատ­վու­թյու­նը:

Բա­ցի այդ, քն­նա­դատ­վում է գոր­ծող կար­գա­վո­րու­մը, ըստ որի՝ փաս­տա­ցի աշ­խա­տան­քա­յին հա­րա­բե­րու­թյուն­նե­րի ճա­նաչ­ման պա­հան­ջով դա­տա­րան դի­մե­լու իրա­վունք ու­նի մի­այն աշ­խա­տո­ղը: Առա­ջարկ­վում է այդ իրա­վուն­քը տրա­մադ­րել նաև վնաս կրած եր­րորդ ան­ձանց՝ ապա­հո­վե­լու նրանց իրա­վունք­նե­րի լի­ար­ժեք պաշտ­պա­նու­թյու­նը և սահ­մա­նա­փա­կե­լու գոր­ծա­տու­նե­րի կող­մից պա­տաս­խա­նատ­վու­թյու­նից խու­սա­փե­լու հնա­րա­վո­րու­թյուն­նե­րը: Հոդ­վա­ծում հիմ­նա­վոր­վում է, որ եթե վնա­սը պայ­մա­նա­վոր­ված է ինչ­պես աշ­խա­տո­ղի հա­կա­ի­րա­վա­կան վար­քագ­ծով, այն­պես էլ գոր­ծա­տու­ի կող­մից վե­րահս­կո­ղու­թյան կամ աշ­խա­տան­քի կազ­մա­կերպ­ման պար­տա­կա­նու­թյուն­նե­րի խախտ­մամբ, ապա այն պետք է դի­տար­կել որ­պես հա­մա­տեղ պատ­ճառ­ված վնաս:

Հիմ­նա­բա­ռեր — Գոր­ծա­տու­ի պա­տաս­խա­նատ­վու­թյուն, աշ­խա­տո­ղի կող­մից պատ­ճա­ռած վնաս, ար­տա­պայ­մա­նագ­րա­յին պա­տաս­խա­նատ­վու­թյուն, փաս­տա­ցի աշ­խա­տան­քա­յին հա­րա­բե­րու­թյուն­ներ, պատ­ճա­ռա­հետևան­քա­յին կապ:

Հոդ­վա­ծը նվիր­ված է վե­րար­տադ­րո­ղա­կա­նու­թյան օժան­դակ տեխ­նո­լո­գի­ա­նե­րի տա­րա­տե­սակ­նե­րից մե­կի՝ «փոխ­նակ մայ­րու­թյան» ինս­տի­տու­տի կի­րա­ռու­թյան շր­ջա­նակ­նե­րում կնք­վող պայ­մա­նագ­րե­րի իրա­վա­կան էու­թյան բա­ցա­հայտ­մա­նը: Մաս­նա­վո­րա­պես, հոդ­վա­ծում անդ­րա­դարձ է կա­տար­վում փոխ­նակ մայ­րու­թյան պայ­մա­նագ­րի իրա­վա­կան բնույ­թին, քն­նարկ­վում են պայ­մա­նագ­րի կնք­ման առանձ­նա­հատ­կու­թյուն­նե­րը, վեր են հան­վում գոր­ծող իրա­վա­կար­գա­վո­րում­նե­րի բա­ցե­րը, խնդ­րա­հա­րույց կող­մե­րը, ինչ­պես նաև ներ­կա­յաց­վում են ինս­տի­տու­տի պայ­մա­նագ­րա­յին կար­գա­վոր­ման կա­տա­րե­լա­գործ­մանն ուղղ­ված օրենսդ­րա­կան փո­փո­խու­թյուն­նե­րի առա­ջարկ­ներ:

Հիմ­նա­բա­ռեր— Փոխ­նակ մայր, վե­րար­տադ­րո­ղա­կա­նու­թյան օժան­դակ տեխ­նո­լո­գի­ա, նա­խա­տես­ված ծնող, փոխ­նակ մայ­րու­թյան պայ­մա­նա­գիր, պատ­վի­րա­տու, իմպ­լան­տա­ցի­ա, ներ­պատ­վաս­տում, ռե­ալ պայ­մա­նա­գիր, կոն­սեն­սու­ալ պայ­մա­նա­գիր:

Հոդ­վա­ծը նվիր­ված է ՀՀ քրե­ա­կան օրենսգր­քով նա­խա­տես­ված ազա­տու­թյան սահ­մա­նա­փա­կում այ­լընտ­րան­քա­յին պատ­ժա­տե­սա­կի ըն­թաց­քում նշա­նակ­վող ար­գելք­նե­րի չկա­տար­ման իրա­վա­կան հետևանք­նե­րին: Հոդ­վա­ծում բա­ցա­հայտ­վում է պատ­ժի կա­տար­ման պրոգ­րե­սիվ հա­մա­կար­գի էու­թյու­նը և այդ հա­մա­տեքս­տում ներ­կա­յաց­վում է դա­տա­պարտ­յա­լի բա­ցա­սա­կան վար­քագ­ծի հետևան­քով պատ­ժի խս­տաց­ման իրա­վա­կան նպա­տա­կը:

Հե­տա­զո­տու­թյան շր­ջա­նակ­նե­րում անդ­րա­դարձ է կա­տար­վում այն հան­գա­ման­քին, թե որ հաս­տա­տու­թյուն­նե­րի այ­ցե­լու­թյու­նը և ինչ մի­ջո­ցա­ռում­նե­րի կազ­մա­կեր­պու­մը, կամ մաս­նակ­ցու­թյունն է ար­գել­վում դա­տա­պարտ­յա­լին պատ­ժի կր­ման ըն­թաց­քում: Հոդ­վա­ծում քն­նարկ­վում է նաև բնա­կու­թյան վայ­րի փո­փո­խու­թյու­նե հաս­կա­ցու­թյան օրենսդ­րա­կան բնո­րոշ­ման անհ­րա­ժեշ­տու­թյու­նը, ինչ­պես նաև հար­գե­լի հան­գա­մանք­նե­րի դեպ­քում դա­տա­րա­նի կող­մից սահ­ման­ված ար­գելք­նե­րի չկա­տար­ման կամ պատ­ժի ըն­թաց­քում վե­րահս­կո­ղու­թյան պար­տա­դիր պա­հանջ­նե­րից խու­սա­փե­լու իրա­վա­կան հետևանք­նե­րը:

Վեր­լու­ծու­թյան արդ­յունք­նե­րով առա­ջարկ­վում է վե­րա­նա­յել ՀՀ քրե­ա­կան օրենսգր­քի 64-րդ հոդ­վա­ծի 8-րդ մա­սը՝ ներդ­նե­լով «պատ­ժից խու­սա­փող» հաս­կա­ցու­թյան առա­վել հա­մա­պար­փակ և ամ­բող­ջա­կան սահ­մա­նում:

Հիմ­նա­բա­ռեր — ազա­տու­թյան սահ­մա­նա­փա­կում, պատ­ժի փո­խա­րի­նում, պատ­ժի կա­տար­ման պրոգ­րե­սիվ հա­մա­կարգ, ժա­ման­ցա­յին կամ այլ հաս­տա­տու­թյուն, բնա­կու­թյան վայ­րի փո­փո­խու­թյուն, վե­րահս­կո­ղու­թյան պար­տա­դիր պա­հանջ, ան­ձի վրա դր­վող արգ­ելք, հար­գե­լի հան­գա­մանք:

Հոդ­վա­ծի նպա­տակն է վեր­լու­ծել փո­ղե­րի լվաց­ման  և հա­րա­կից հան­ցա­­գ­որ­ծու­թյուն­նե­րի վե­րա­բեր­յալ վա­րույթ­նե­րով փաս­տա­կան հա­ն­գ­ա­մանք­նե­րի ապա­ցուց­ման հետ կապ­ված որոշ­ա­կի իրա­վա­կան հար­ցեր:

Հոդ­վա­ծում վեր­լուծ­վել է այն­պի­սի խն­դիր, ինչ­պի­սին է քն­նարկ­վող հան­ցանք­նե­րի վե­րա­բեր­յալ վա­րույթ­նե­րով ՀՀ քրե­ա­կան դա­տա­վա­րու­թյան օրեն­ս­գր­քի 107-րդ հոդ­վա­ծում լրա­ցում կա­տա­րե­լու անհ­րա­ժեշ­տու­թյու­նը՝ պայ­մա­նա­վոր­ված այն­պի­սի հա­ն­գ­ա­մանք­նե­րի առ­կա­յու­թյան հետ, որոնց հա­վաս­տու­մը պա­հան­ջում է որոշ­ա­կի ապա­ցույ­ցի առ­կա­յու­թյուն:

Հոդ­վա­ծում քն­նարկ­ման առար­կա է դարձ­վել ֆի­նան­սա­կան քն­նու­թյան կարևոր դերն ու նշա­նա­կու­թյու­նը՝ փո­ղե­րի լվաց­ման և հա­րա­կից հան­ցա­­գ­որ­ծու­թյուն­նե­րի վե­րա­բեր­յալ վա­րույթ­նե­րով: Կարևոր­վել է զու­­գ­ա­հեռ ֆի­նան­սա­կան քն­նու­թյան դե­րը:

Հոդ­վա­ծում քն­նարկ­վել է հան­ցա­վոր ճա­նա­պար­հով ստաց­ված ­գույ­քի վե­րա­բեր­յալ քրե­ա­կան վա­րույ­թով այդ ­գույ­քի շար­ժըն­թա­ցը և ծա­վա­լը պար­զե­լու իրա­վա­կան անհ­րա­ժեշ­տու­թյունն ու իրա­վա­կան հիմ­քը և դրանց լույ­սի ներ­քո ար­ձա­նա­­գր­վել է ՀՀ քրե­ա­կան դա­տա­վա­րու­թյան օրեն­ս­գր­քի 107-րդ հոդ­վա­ծում հա­մա­պա­տաս­խան լրա­ցում կա­տա­րե­լու անհ­րա­ժեշ­տու­թյունն ու դրա­նով պայ­մա­նա­վոր­ված վա­րույթն իրա­կա­նաց­նող մարմ­նի հա­մար վա­րույ­թին փոր­ձա­­գ­ետ նե­ր­գ­րա­վե­լու պար­տա­կա­նու­թյան սահ­ման­ման անհ­րա­ժեշ­տու­թյու­նը:

Հոդ­վա­ծը նպա­տակ է հե­տապն­դում ներ­կա­յաց­նել այն­պի­սի խն­դիր, որը առա­ջա­ցել է իրա­վա­կի­րառ պրակ­տի­կա­յում և շա­րու­նա­կե­լու է առա­ջա­նալ: Այս առու­մով հոդ­վա­ծը նաև ար­դի­ա­կան է, քա­նի որ ներ­կա­յաց­վող մո­տե­ցում­նե­րը կա­րող են հե­տաքրք­րու­թյուն ներ­կա­յաց­նել ինչ­պես ու­սա­նող­նե­րի, այն­պես էլ փաս­տա­բան­նե­րի, իրա­վա­պահ մար­մին­նե­րի աշ­խա­տա­կից­նե­րի և դա­տա­վոր­նե­րի մոտ:

Հիմ­նա­բա­ռեր — ֆի­նան­սա­կան քն­նու­թյուն, ­գույ­քի շար­ժըն­թաց, ծա­վալ, փոր­ձա­­գ­ետ, հան­ցա­վոր ծա­­գ­ում ու­նե­ցող ­գույք, դա­տա­հաշ­վա­պա­հա­կան փոր­ձաքն­նու­թյուն, փոր­ձա­­գ­ե­տի եզ­րա­կա­ցու­թյուն:

Ար­հես­տա­կան բա­նա­կա­նու­թյու­նը ներ­կա­յումս իր կի­րա­ռու­թյունն է գտել ամե­նա­տար­բեր ոլորտ­նե­րում՝ տրանս­պոր­տա­յին փո­խադ­րա­մի­ջոց­նե­րից սկ­սած մինչև բժշ­կու­թյուն: Եվ նման հա­մա­լիր օգ­տա­գոր­ծումն ու­նի ինչ­պես իր դրա­կան, այն­պես էլ բա­ցա­սա­կան հետևանք­նե­րը: Ուս­տի, հարց է առա­ջա­նում, երբ ար­հես­տա­կան բա­նա­կա­նու­թյան հա­մա­կար­գի գոր­ծու­նե­ու­թյունն առա­ջաց­րել է հան­ցա­վոր հետևանք­ներ, ով պետք է են­թարկ­վի քրե­ա­կան պա­տաս­խա­նատ­վու­թյան դրա հա­մար:

Սույն աշ­խա­տան­քը ու­սում­նա­սի­րում է ար­հես­տա­կան բա­նա­կա­նու­թյան կող­մից հան­ցա­վոր արարք կա­տա­րե­լու դեպ­քում քրե­ա­կան պա­տաս­խա­նատ­վու­թյան հիմ­նա­հար­ցը: Այն է, ով և երբ պետք է են­թարկ­վի քրե­ա­կան պա­տաս­խա­նատ­վու­թյան՝ ծրագ­րա­վո­րո­ղը, ար­տադ­րո­ղը, օգ­տա­գոր­ծո­ղը:

Հե­տա­զո­տու­թյան արդ­յուն­քում ներ­կա­յաց­վել են մի շարք առա­ջարկ­ներ ար­հես­տա­կան բա­նա­կա­նու­թյան ծրագ­րա­վո­րո­ղին, ար­տադ­րո­ղին, օգ­տա­գոր­ծո­ղին քրե­ա­կան պա­տաս­խա­նատ­վու­թյան են­թար­կե­լու որոշ­ա­կի հան­ցա­կազ­մե­րի ձևավոր­ման, գոր­ծող հան­ցա­կազ­մե­րի կա­տա­րե­լա­գործ­ման, հան­ցան­քի կա­տար­մա­նը ներգ­րավ­ված ար­հես­տա­կան բա­նա­կա­նու­թյան հա­մա­կար­գե­րի նկատ­մամբ անվ­տան­գու­թյան մի­ջոց­ներ կի­րա­ռե­լու վե­րա­բեր­յալ:

Հիմ­նա­բա­ռեր — ար­հես­տա­կան բա­նա­կա­նու­թյան հա­մա­կարգ, քրե­ա­կան պա­տաս­խա­նատ­վու­թյուն, ար­հես­տա­կան բա­նա­կա­նու­թյան հա­մա­կար­գը ծրագ­րա­վո­րող, ար­հես­տա­կան բա­նա­կա­նու­թյան հա­մա­կարգն ար­տադ­րող, ար­հես­տա­կան բա­նա­կա­նու­թյան հա­մա­կարգն օգ­տա­գոր­ծող, անվ­տան­գու­թյան մի­ջոց­ներ:

Հա­կա­կո­ռուպ­ցի­ոն ռազ­մա­վա­րու­թյուն­նե­րը հան­դի­սա­նում են պե­տու­թյան կող­մից հան­րա­յին իշ­խա­նու­թյան մար­մին­նե­րում իրա­կա­նաց­վող կո­ռուպ­ցի­ա­յի կան­խա­րգ­ել­մանն ուղղ­ված քա­ղա­քա­կա­նու­թյան կարևորա­գ­ույն իրա­վա­կան կա­ռու­ցա­կա­րգ: Այս ռազ­մա­վա­րու­թյուն­նե­րի մի­ջո­ցով են ամ­րա­գր­վում այն հիմ­նա­կան խդ­նիր­նե­րը և դրանց հաղ­թա­հար­ման գոր­ծի­քա­կազ­մե­րը, որոնք ծա­գ­ում են կո­ռուպ­ցի­ա­յի կան­խարգ­ել­ման և ընդ­հա­նուր առ­մամբ հա­կա­կո­ռուպ­ցի­ոն պայ­քա­րի շր­ջա­նակ­նե­րում: Հաշ­վի առ­նե­լով այն հա­նգ­ա­ման­քը, որ կո­ռուպ­ցի­ան հան­դի­սա­նում է հա­մաշ­խար­հա­յին մար­տահ­րա­վեր պե­տու­թյուն­նե­րի հա­մար՝ մի­ջա­զգ­ա­յին կազ­մա­կեր­պու­թյուն­նե­րը և կա­ռույց­նե­րը ուր­վա­գ­ծել են այն հիմ­նա­կան էա­կան կա­նոն­նե­րը որոնց պետք է հա­մա­պա­տաս­խա­նի հա­կա­կո­ռուպ­ցի­ոն ոլոր­տում իրա­կա­նաց­վող քա­ղա­քա­կա­նու­թյու­նը: Դրանք առնչ­վում են հա­կա­կո­ռուպ­ցի­ոն ռազ­մա­վա­րու­թյուն­նե­րի մշակ­ման իրա­կա­նաց­ման և  գնա­հատ­ման և՛ ըն­թա­ցա­կա­րգ­ա­յին, և՛ բո­վան­դա­կա­յին աս­պեկտ­նե­րին: Չնա­յած այն հա­նգ­ա­ման­քին, որ Հա­յաս­տա­նի կող­մից իրա­կա­նաց­վող հա­կա­կո­ռուպ­ցի­ոն քա­ղա­քա­կա­նու­թյու­նը մի­ջա­զգ­ա­յին կազ­մա­կեր­պու­թյուն­նե­րի կող­մից գնա­հատ­վում է բարձր՝ ռազ­մա­վա­րու­թյան մշակ­ման, իրա­կա­նաց­ման և գնա­հատ­ման փու­լե­րում առ­կա են որոշ­ա­կի խն­դիր­ներ, որոնք կա­րիք ու­նեն հաս­ցե­ա­գր­ման հա­ջորդ հա­կա­կո­ռուպ­ցի­ոն ռազ­մա­վա­րու­թյուն­նե­րում: Սույն ու­սում­նա­սի­րու­թյունն անդ­րա­դառ­նում է այդ հիմ­նա­կան խն­դիր­նե­րին, առա­ջար­կում է որոշ­ա­կի լուծ­ման եղա­նակ­ներ՝ հիմք ըդու­նե­լով նաև մի­ջա­զգ­ա­յին կազ­մա­կեր­պու­թյուն­նե­րի կող­մից տր­վող առա­ջար­կու­թյուն­նե­րը և տե­սա­կան աղբ­յուր­նե­րում բարձ­րաց­ված խն­դիր­նե­րը:

Հիմ­նա­բա­ռեր — Հա­կա­կո­ռուպ­ցի­ոն քա­ղա­քա­կա­նու­թյուն, Հա­կա­կո­ռուպ­ցի­ոն ռազ­մա­վա­րու­թյուն, մո­նի­թո­րի­նգ, գնա­հա­տում, կո­ռուպ­ցի­ոն ռիս­կեր, արդ­յուն­քա­յին ցու­ցիչ­ներ, ազ­դե­ցու­թյան ցու­ցիչ­ներ, հա­ղոր­դակ­ցում, վա­րի­ա­ցի­ոն շար­քի հա­մակշռ­ված մի­ջին, ՏՀԶԿ:

Սույն գի­տա­կան աշ­խա­տան­քի շր­ջա­նակ­նե­րում քն­նարկ­վել են ար­ժա­նա­պատ­վու­թյան բո­վան­դա­կու­թյան կա­ռուց­ված­քա­յին առանձ­նա­հատ­կու­թյուն­նե­րը. ներ­կա­յաց­վել են ար­ժա­նա­պատ­վու­թյան շեր­տե­րը, շեր­տե­րի բո­վան­դա­կու­թյու­նը կազ­մող տար­րերն ու դրանց փո­խազ­դե­ցու­թյու­նը: Արդ­յուն­քում ներ­կա­յաց­վել են առա­ջարկ­ներ, որոնց կի­րա­ռու­թյու­նը կա­րող է պայ­մա­նա­վո­րել ար­ժա­նա­պատ­վու­թյան սահ­մա­նադ­րա­ի­րա­վա­կան բո­վան­դա­կու­թյան և դրա հի­ման վրա ձևավոր­վող սահ­մա­նադ­րա­կան իրա­վունք­նե­րի և ազա­տու­թյուն­նե­րի պաշտ­պա­նու­թյան արդ­յու­նա­վետ մե­խա­նիզմ­նե­րի ներդ­նու­մը:

Հիմ­նա­բա­ռեր— ար­ժա­նա­պատ­վու­թյան երկ­շերտ հա­մա­կարգ, բա­ցար­ձակ մի­ջուկ, երկ­րոր­դա­յին շերտ, փո­խազ­դե­ցու­թյուն, սահ­մա­նադ­րա­ի­րա­վա­կան պաշտ­պա­նու­թյուն:

Սույն հոդ­վա­ծը նվիր­ված է հա­սա­րա­կու­թյան ներգ­րավ­ման դե­րին շր­ջա­կա մի­ջա­վայ­րի իրա­վուն­քի արդ­յու­նա­վետ իրաց­ման գոր­ծում: Հե­տա­զո­տու­թյան շր­ջա­նա­կում վեր­լուծ­վում է հա­սա­րա­կա­կան մաս­նակ­ցու­թյան սահ­մա­նադ­րա­ի­րա­վա­կան նշա­նա­կու­թյու­նը՝ որ­պես ժո­ղովր­դա­վա­րա­կան կա­ռա­վար­ման և մար­դու իրա­վունք­նե­րի պաշտ­պա­նու­թյան կարևոր բա­ղադ­րիչ, ինչ­պես նաև Օր­հուս­յան կոն­վեն­ցի­ա­յի երեք սյու­նե­րի՝ տե­ղե­կատ­վու­թյան մատ­չե­լի­ու­թյան, հան­րա­յին մաս­նակ­ցու­թյան և ար­դա­րա­դա­տու­թյան հա­սա­նե­լի­ու­թյան գործ­նա­կան կի­րա­ռե­լի­ու­թյու­նը¹: Առանձ­նա­հա­տուկ ուշ­ադ­րու­թյուն է դարձ­վում հա­սա­րա­կա­կան կազ­մա­կեր­պու­թյուն­նե­րի կող­մից իրա­կա­նաց­վող մո­նի­թո­րին­գին՝ որ­պես ան­կախ վե­րահս­կո­ղու­թյան և ապա­ցու­ցո­ղա­կան հիմ­քի ձևավոր­ման գոր­ծի­քի, ինչ­պես նաև այ­լընտ­րան­քա­յին զե­կույց­նե­րի դե­րին մի­ջազ­գա­յին և ներ­պե­տա­կան վե­րահս­կո­ղա­կան մե­խա­նիզմ­նե­րում:

Հոդ­վա­ծում քն­նարկ­վում են նաև ռազ­մա­վա­րա­կան դա­տա­վա­րու­թյուն­նե­րը՝ որ­պես շր­ջա­կա մի­ջա­վայ­րի պաշտ­պա­նու­թյան ժա­մա­նա­կա­կից և ազ­դե­ցիկ գոր­ծիք, վեր­լուծ­վում են մի­ջազ­գա­յին և ներ­պե­տա­կան օրի­նակ­ներ, ինչ­պես նաև առա­ջարկ­վում է դրանց արդ­յու­նա­վե­տու­թյան բարձ­րաց­ման նպա­տա­կով ներդ­նել ինս­տի­տու­ցի­ո­նալ մե­խա­նիզմ­ներ, այդ թվում՝ դա­տա­րան­նե­րին ան­կախ մարմ­նի կող­մից ըն­կե­րա­կան կար­ծիք (amicus curiae) ներ­կա­յաց­նե­լու ինս­տի­տու­տը: Մի­ա­ժա­մա­նակ անդ­րա­դարձ է կա­տար­վում բնա­պահ­պա­նա­կան ակ­տի­վիստ­նե­րի պաշտ­պա­նու­թյան խն­դիր­նե­րին՝ Էս­կա­սու­ի հա­մա­ձայ­նագ­րի² և ՄԱԿ­-ի «Իրա­վա­պաշտ­պան­նե­րի պաշտ­պա­նու­թյան մա­սին հռ­չա­կագ­րի»³ լույ­սի ներ­քո՝ հիմ­նա­վո­րե­լով, որ նրանց գոր­ծու­նե­ու­թյու­նը հան­դի­սա­նում է հան­րա­յին շա­հի պաշտ­պա­նու­թյան կարևոր տարր և են­թա­կա է իրա­վա­կան պաշտ­պա­նու­թյան:

Հոդ­վա­ծում հիմ­նա­վոր­վում է, որ հա­սա­րա­կու­թյան ներգ­րա­վու­մը շր­ջա­կա մի­ջա­վայ­րի իրա­վուն­քի պաշտ­պա­նու­թյան հա­մա­կար­գում հան­դի­սա­նում է դրա ան­բա­ժա­նե­լի և հա­մա­կար­գաս­տեղծ բա­ղադ­րի­չը, իսկ դրա բա­ցա­կա­յու­թյան պայ­ման­նե­րում շր­ջա­կա մի­ջա­վայ­րի իրա­վուն­քի իրաց­ման երաշ­խիք­նե­րը կորց­նում են իրենց գործ­նա­կան նշա­նա­կու­թյու­նը:

Հե­տա­զո­տու­թյան գի­տա­կան նո­րույ­թը կա­յա­նում է նրա­նում, որ հա­սա­րա­կա­կան մաս­նակ­ցու­թյու­նը ներ­կա­յաց­վում է ոչ մի­այն որ­պես ըն­թա­ցա­կար­գա­յին իրա­վունք, այլ նաև որ­պես ինք­նու­րույն սահ­մա­նադ­րա­ի­րա­վա­կան ինս­տի­տուտ՝ իր ինս­տի­տու­ցի­ո­նալ ապա­հով­ման պա­հանջ­նե­րով, նե­րառ­յալ՝ ան­կախ մո­նի­թո­րին­գի, ռազ­մա­վա­րա­կան դա­տա­վա­րու­թյան և հան­րա­յին շա­հի դա­տա­կան պաշտ­պա­նու­թյան նոր մե­խա­նիզմ­նե­րի հա­մակց­ված կի­րառ­մամբ:

Հիմ­նա­բա­ռեր — շր­ջա­կա մի­ջա­վայ­րի իրա­վունք, հա­սա­րա­կա­կան մաս­նակ­ցու­թյուն, Օր­հուս­յան կոն­վեն­ցի­ա, ռազ­մա­վա­րա­կան դա­տա­վա­րու­թյուն, հա­սա­րա­կա­կան մո­նի­թո­րինգ, հան­րա­յին շա­հի պաշտ­պա­նու­թյուն, amicus curiae, բնա­պահ­պա­նա­կան ակ­տի­վիստ­ներ, մար­դու իրա­վունք­ներ: